2 . آيا عدم انسجام ، سطحى وبىمحتوا بودن باعث ابهام آنها شده است ؟ بىترديد اين گونه نيست ، بلكه به اتّفاق تمامى شاگردان أو وبه اجماع تمامى آشنايان با مباحث فلسفي ، انديشه‌هاى مير جزء عميق‌ترين وناب‌ترين آراى حكمي در طول تاريخ بشر است . عمق وغناي مباني مير به حدّى است كه برخى به افراط گرائيده أو را أستاذ البشر ، أفضل الحكماء المتقدّمين والمتأخّرين ، فريد دهر دانسته ونظيري برايش نيافته‌اند . پس علّت چيست ؟ با توجّه به عصر مصنّف براحتى مىتوان علّت اين مسئله را يافت . چه عصر مصنّف مساوى با حاكميت فقها ، غلبهء دانشهاى نقلي ، اخباريگرى وموج حكمت‌ستيزى بود . طبيعي است كه در چنين فضاى رعب‌انگيزى براي مصون بودن از تيغ برندهء تعصّبات ، كج‌فهمىها وتكفيرها - كه قطعا منجرّ به شكنجه ، تبعيد وقتل مىشد - راهى جز اين نبود كه أو آراء وانديشه‌هاى عميق خويش را در پس پرده‌هاى تعقيدات لفظي پنهان كند تا تنها آنان كه صلاحيت پذيرش وفهم معاني عميق فلسفي را دارند ، اين پرده‌ها را كنار زنند وبه تماشاى جمال مضامين مستور در آنها بنشينند . پروفسور هانرى كربن در اين رابطه مىگويد : « امّا در واقع صورت مبهم وغامض انديشه‌هاى أو مربوط به چيست ؟ ما نبايد براي تفكّر أو عدم استحكام وصلابتى كه مانع از تسلّط بر خود است تصوّر كنيم ؛ ونيز نبايد بپنداريم كه وى از يافتن شيوهء بيان تمام وكامل عجز داشته ، بلكه بايد اين ابهام وغموض بيان را وسيله‌اى براي حمايت وصيانت اين فيلسوف وحكيم در برابر عموم دشمنان ، در قبال تعقيبها وتعذيبهايى بدانيم كه هيچ‌كدام از فلاسفه ويا شاگردان وى از آن مصون نبوده‌اند . واطّلاع ديگرى در اين مورد در دست داريم كه خود مبيّن ومفسّر آن ابهام وغموض بيان است . اين اطّلاع جنبهء رؤيايى دارد ولى حاوي درسى حكيمانه است . ملّا صدرا أستاذ خود - ميرداماد - را پس از مرگ وى در خواب ديد كه از أو مىپرسيد : سبب چيست كه مردم مرا هدف تكفير ساخته‌اند ، در حالي كه شما را هرگز تكفير نكرده‌اند ، گر چه مسلك ومشرب خاصّ مرا با مشرب شما تفاوتى نيست ؟ »